Faizsiz bankacılık hangi ülkelerde uygulanıyor?
Dünyada finansal sistemini büyük ölçüde faizsiz bankacılık esaslarına göre yapılandıran ülkeler arasında İran ve Sudan öne çıkarken, Afganistan da son yıllarda bankacılık sistemini İslami finans ilkeleri doğrultusunda dönüştüren ülkeler arasına katıldı.
Pakistan, Malezya, Suudi Arabistan ve Körfez ülkelerinde ise geleneksel ve İslami finans modelleri farklı ölçülerde birlikte uygulanıyor.
Faizsiz finans, özellikle İslami finansın geliştiği ülkelerde bankacılık ve finans sisteminin önemli unsurlarından biri haline geldi. Model, finansal işlemlerde faiz yerine ticaret, varlığa dayalı finansman, ortaklık, kiralama ve kâr-zarar paylaşımı gibi farklı sözleşme yapılarını öne çıkarıyor.
Dünyada ülkelerin faizsiz finans uygulamaları ise aynı kapsam ve yöntemle yürümüyor. Bazı ülkelerde yalnızca İslami bankacılık kuruluşları faaliyet gösterirken, bazı ülkelerde geleneksel bankacılığın yanında faizsiz finans kuruluşları da sistem içerisinde yer alıyor.
İran, faizsiz bankacılığın en kapsamlı uygulandığı ülkelerden biri
İran, faizsiz bankacılık modelinin ülke genelinde uygulanması bakımından dünyadaki en önemli örneklerden biri olarak öne çıkıyor.
İran’da 1983 yılında Faizsiz Bankacılık Yasası kabul edildi ve bankacılık faaliyetlerinin İslami esaslara uygun şekilde yeniden yapılandırılması süreci başlatıldı. Düzenleme kapsamında bankacılık işlemlerinde faiz yerine ortaklık, yatırım ve ticarete dayalı finansman yöntemleri esas alındı.
İran modelinde mudarebe, müşareke, kiralama, vadeli satış ve doğrudan yatırım gibi farklı finansman yöntemleri kullanılırken, karz-ı hasen uygulamasına da sistem içerisinde yer verildi.
Akademik çalışmalarda İran ve Sudan, yalnızca İslami bankaların faaliyet gösterdiği ve geleneksel bankacılığın yasaklandığı “tamamen İslami bankacılık” kategorisinde değerlendirilen iki temel ülke olarak gösteriliyor.
Sudan’da finansal sistem İslami esaslara göre yapılandırıldı
Sudan da faizsiz finans açısından dünyadaki önemli örneklerden biri.
Ülkede 1980’li yıllarda bankacılık sisteminin İslami esaslara dönüştürülmesine yönelik adımlar atıldı. Akademik çalışmalarda Sudan, İran ile birlikte finansal sistemin tamamen İslami bankacılık esaslarına göre yapılandırıldığı ülkeler arasında gösteriliyor.
Bu modelde bankacılık faaliyetlerinin faiz yerine İslami finans sözleşmeleri üzerinden yürütülmesi hedeflenirken, finansman süreçlerinde varlık, ticaret ve ortaklık temelli yöntemler öne çıkarılıyor.
Afganistan’da geleneksel faizli bankacılık sona erdirildi
Afganistan ise son yıllarda bankacılık sistemini tamamen İslami esaslara göre yapılandırma yönünde adımlar atan ülkeler arasında yer alıyor.
Da Afghanistan Bank tarafından yapılan açıklamada, faiz temelli bankacılığın tamamen sona erdirildiği ve ticari bankaların finansal hizmetlerini Şeriat kurallarına uygun şekilde sunduğu belirtildi. Merkez bankasının internet sitesinde ayrıca İslami bankacılık kuruluşlarının dönüşümüne, lisanslamasına, likidite risk yönetimine ve kâr dağıtımına ilişkin çeşitli düzenlemeler yayımlanıyor.
Böylece Afganistan, geleneksel bankacılıktan tamamen İslami bankacılık modeline geçiş konusunda dikkat çeken ülkelerden biri haline geldi.
Pakistan ve Körfez ülkelerinde çift model uygulanıyor
İran, Sudan ve Afganistan’dan farklı olarak birçok Müslüman ülkede geleneksel bankacılık sistemi tamamen ortadan kaldırılmış değil.
Pakistan, Malezya, Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleri başta olmak üzere birçok ülkede geleneksel bankaların yanında İslami finans kuruluşları ve faizsiz bankacılık pencereleri faaliyet gösteriyor.
Bu ülkelerde müşteriler, geleneksel finansal ürünlerin yanı sıra İslami finans ilkelerine uygun olarak yapılandırılmış finansman, yatırım ve tasarruf ürünlerinden de yararlanabiliyor.
Özellikle Malezya, İslami finansın küresel ölçekte geliştiği önemli merkezlerden biri olarak öne çıkarken, Körfez ülkeleri de sukuk, İslami bankacılık ve diğer faizsiz finans ürünlerinde önemli bir pazar oluşturuyor.
Türkiye’de katılım bankacılığı modeli uygulanıyor
Türkiye’de ise faizsiz finans, katılım bankacılığı modeli üzerinden faaliyet gösteriyor.
Katılım bankaları, geleneksel bankalardan farklı olarak finansman ve yatırım süreçlerinde katılım finans ilkelerine uygun ürün ve sözleşmeler kullanmayı hedefliyor.
Türkiye’deki model, İran ve Sudan gibi finansal sistemin tamamının faizsiz bankacılığa dönüştürüldüğü bir yapıdan farklı olarak, geleneksel bankacılık ile katılım bankacılığının aynı finansal sistem içerisinde faaliyet gösterdiği çift bankacılık modeli niteliğinde.
Bu yapı içerisinde katılım bankalarının yanı sıra kira sertifikaları, katılım fonları, katılım sigortacılığı ve diğer faizsiz finans ürünleri de giderek daha geniş bir ekosistem oluşturuyor.
Dünyada faizsiz finans uygulamalarına genel bakış
| Ülke | Finansal sistem | Faizsiz finans modeli |
|---|---|---|
| İran | Büyük ölçüde tamamen İslami bankacılık | Ülke genelinde faizsiz bankacılık |
| Sudan | İslami bankacılık ağırlıklı/tam sistem | Faizsiz bankacılık |
| Afganistan | İslami bankacılığa dönüşüm | Geleneksel faizli bankacılığın kaldırıldığı sistem |
| Pakistan | Çift sistem | Geleneksel + İslami bankacılık |
| Malezya | Çift sistem | Güçlü İslami finans ekosistemi |
| Suudi Arabistan | Çift/karma yapı | Güçlü İslami finans ve bankacılık |
| Katar | Çift sistem | İslami bankacılık ve sukuk |
| Türkiye | Çift sistem | Katılım bankacılığı ve katılım finans |
Faizsiz finans küresel ölçekte büyümeye devam ediyor
Faizsiz finans artık yalnızca belirli ülkelerin kendi iç finansal ihtiyaçlarına yönelik bir model olmaktan çıkarak küresel sermaye piyasalarının da önemli bir parçası haline geliyor.
Özellikle sukuk piyasası, İslami yatırım fonları, katılım bankacılığı ve tekafül alanlarındaki gelişmeler, faizsiz finansın farklı coğrafyalarda daha geniş bir yatırımcı kitlesine ulaşmasını sağlıyor.
Bu gelişmeler, ülkelerin faizsiz finansı yalnızca bankacılık alanında değil, sermaye piyasaları, sigortacılık, yatırım fonları ve finansal teknoloji alanlarında da geliştirmeye çalıştığını gösteriyor.
Sonuç olarak dünyada tek tip bir “faizsiz finans modeli” bulunmuyor. İran ve Sudan gibi ülkelerde sistemin tamamına yakınını kapsayan modeller uygulanırken, Türkiye, Malezya ve Körfez ülkelerinde geleneksel finans ile katılım finansın birlikte faaliyet gösterdiği yapılar öne çıkıyor.
Afganistan ise son dönemde İslami bankacılık sistemine geçiş konusunda dikkat çeken yeni örneklerden biri olarak öne çıkıyor.
